Een juweel van een levensverhaal.
Bevrijdingsdag 5 mei 2026
door Huib Kraaijeveld
Velen kennen wel Simon Wiesenthal, als nazi-jager. Vandaag zet de Groene Rekenkamer de schijnwerper op iemand anders uit deze generatie.
Een in 1914 geboren kind uit Łódź dat opgroeit temidden van fanatisme en oorlog, gemarteld wordt door de Gestapo, zijn hele familie verliest in Auschwitz — en dat vervolgens zijn leven wijdt aan één overtuiging: dat vrijheid begint in het hoofd. Dit is het verhaal van Michel Thomas.
Een van de meest inspirerende levensverhalen die ik ooit heb gelezen heet Test of Courage. Het is de biografie van de Joodse Pool Michel Thomas (geboren als Moniek Kroskof in Łódź in 1914) en leest als een thriller, met een boodschap van zijn moeder die ook in onze tijden steeds relevanter wordt: alles dat een mens echt heeft en dat niets en niemand af kan pakken zijn ons denkvermogen, onze moed en integriteit.
Dit unieke inzicht verwierf hij onder extreme omstandigheden. Als Jood verhuisde hij naar Nazi-Duitsland en zat op school bij de Adel die kort daarna de top van de SS, SD, GeStaPo en de NSDAP zou worden. Zij accepteerden hem als natuurlijk leider, totdat hij in 1939 met zijn geliefde Suzanne (Adler, nicht van) naar Frankrijk moest vluchten. Toen zij gesnapt werden bij de Maginot-linie, lieten twee jonge Gestapo-officieren hen niet alleen ontsnappen, maar wezen zij hen zelfs de weg door het niemandsland.
Kort daarna werd Thomas staatloze in Vichy-Frankrijk aan het begin van de Tweede Wereldoorlog en werd hij gevangengezet en uitgehongerd in een concentratiekamp aan de voet van de Pyreneeën. Gedwongen tot dwangarbeid in een kolenmijn in de Provence, ontkwam hij aan deportatie naar Auschwitz door zich zes weken lang te verbergen in een deportatie-kamp, wat hij als enige overleefde terwijl zijn vrienden zich overgaven aan het lied van de Sirenes, zoals hij dat later verwoordde.
Hij sloot zich daarna aan bij het Geheime Leger van het Franse Verzet. Hij werd gearresteerd en verhoord door Klaus Barbie, de Slager van Lyon en hoofd van de Gestapo — en wist zich vrij te praten door hem ervan te overtuigen dat hij slechts een apolitieke Franse kunstenaar was. Korte tijd later viel hij in handen van de Milice, de Vichy-paramilitaire politie die ook wel de ‘Franse Gestapo’ werd genoemd, en werd hij wel degelijk gemarteld. Hij hield stand door in een psychische toestand te geraken waarin hij geen pijn meer voelde. Decennia later, in 1987, zat hij als getuige tegenover diezelfde Barbie tijdens diens historische proces in Lyon — het eerste proces in Frankrijk ooit wegens misdaden tegen de menselijkheid. Barbie werd veroordeeld tot levenslang en overleed in 1991 in zijn gevangeniscel.
Nadat de geallieerden Frankrijk waren binnengevallen, sloot hij zich aan bij de Amerikaanse strijdkrachten, de befaamde Thunderbirds, vocht zich een weg naar Duitsland en was aanwezig bij de bevrijding van Dachau. Hij ondervroeg persoonlijk de beul van het kamp en zag toe op diens handgeschreven bekentenis.
Aan het einde van de oorlog werd hij een nazi-jager. Werkend voor de Amerikaanse contra-spionagedienst CIC deed hij zich voor als de opvolger van Hitler om ondergrondse netwerken van SS-leden te infiltreren en te ontmaskeren die streefden naar de terugkeer van een Vierde Rijk. Zo ving hij ruim 1.500 nog loslopende Nazi’s. Ondanks het feit dat zijn hele familie in Auschwitz was vermoord en veel goede vrienden in de strijd waren gesneuveld, organiseerde hij aan het einde van de oorlog een uitgebreid gala-avond in München, die hij een Verzoeningsconcert noemde. Met behulp van Duitse muzikanten, en in weerwil van de strenge geallieerde wetten tegen verbroedering, bracht hij vriend en vijand samen in de overtuiging dat er een andere en betere toekomst moest zijn.
Tot zijn verbijstering werden vele oorlogsmisdadigers in 1948 door de toen net opgerichte CIA als oorlogsbuit naar de VS verscheept, waar zij wel direct een burgerstatus kregen, maar Thomas daar zelf vijf jaar op moest wachten. Het meeste schrijnende voorbeeld — en wellicht een historisch voorbeeld van omkering oftewel ‘victim-blaming’ — was wat er gebeurde na zijn arrestatie van majoor Knittel van de Kampfgruppe Peiper, speerpunt van de Waffen SS-divisie tijdens het Ardennen-offensief. In 1944 schoot deze groep in het dorpje Malmédy 84 Amerikaanse gevangenen en ruim 100 Belgische burgers dood. Maar geholpen door de latere communisten-jager Senator Joseph McCarthy werden de daders publiekelijk neergezet als ‘slachtoffers van de Amerikaanse rechtspraak’ en zo vrijgelaten in plaats van de doodstraf te krijgen, waarvoor zij waren veroordeeld.
Nadat Thomas uiteindelijk definitief Europa gedesillusioneerd achterliet en de oversteek naar de nieuwe wereld maakte, startte hij met het wellicht meest opzienbarende project van zijn leven: het Polyglot Instituut. Als meertalige en opgroeiend in Polen en Duitsland had hij aan den lijve ondervonden wat de voedingsbodem voor de Tweede Wereldoorlog was geweest: het creëren van een hoogopgeleide (doch geïndoctrineerde) bovenlaag en het dom houden van de onderlaag, die zo vanzelfsprekend de bevelen van boven zou volgen. Overigens gaat ook het boek ‘The Tyranny of Words’ (1938) over ditzelfde thema: hoe via taal en opleidingen een volk te hersenspoelen.
Gefascineerd als hij was door de uitspraak van een van zijn mentoren in Parijs dat “eigenlijk niemand begreep wat het proces was hoe mensen leren”, besloot Thomas op zijn manier te voorkomen dat er ooit nog een herhaling mogelijk zou worden. Hij noemde dit zelf ‘freeing minds, one at a time’. De basis van dit leersysteem bleek achteraf al in zijn vroege jeugd gelegd te zijn, toen hij zich voornam niet te vergeten hoe hij als jong kind de wereld beleefde. Ik herken die verbazing nog duidelijk van vroeger, toen ik verbaasd aan mijn moeder zei dat het leek ‘alsof grote mensen kinderen als een ander soort mensen beschouwden’ en zij dus kennelijk vergeten waren dat zij zelf ook kind waren geweest.
Tot aan zijn dood in 2005 gaf hij in een paar dagen tijd taalles aan getto-kinderen, topmanagers en filmsterren, zoals Grace Kelly en Woody Allen. Voor degenen die door hem les hadden gekregen, leek hij een wonderdoener met een magische gave om de verborgen krachten van de geest te ontsluiten. Media fluisterden zelfs dat hij zijn klanten hypnotiseerde. Maar dat hoefde niet: Michel Thomas had het geheim ontsluierd hoe mensen echt natuurlijk leren. Zonder moeite, zonder stress en zonder angst om fouten te maken.
Ik kan zijn biografie van Christopher Robbins van harte aan u aanraden. Het is mooi geschreven en laat waargebeurd avontuur en hartzeer samenkomen. Het enige dat mij spijt is dat ik het zelf pas in 2006 in handen kreeg; een jaar nadat Michel Thomas in New York overleed. Anders had ik direct een ticket gekocht om deze ‘uber-mensch’ (zoals Nietzsche het echt bedoelde) te mogen ontmoeten. Het is een van de meest inspirerende verhalen van de 20e eeuw, naast die van twee anderen Polen: Maximiliaan Kolbe en Witold Pilecki.
De enige opname van zijn leermethode werd in 1997 door de BBC uitgezonden, met als treffende titel ‘The Language Master’. Zo kan je zelf zien hoe hij een groepje Britse kinderen, die zichzelf als hopeloos beschouwden, binnen enkele dagen vloeiend Frans leerde te spreken. Oftewel: ‘free your mind and the rest will follow’.
Veel leer-, lees- en kijkplezier gewenst op deze Bevrijdingsdag!
Huib Kraaijeveld
Boek:
Test of courage : the Michel Thomas story.
Publicatiedatum: 2000
Uitgever New York: Free Press
